Музей Вітольда Бялыніцкага-Бірулі ў Магілёве / падрыхтаваля Святлана Строгіна // Мастацтва. — 2019. — № 10 . — С. 45.
Рашэнне аб адкрыцці ў Магілёве філіяла Дзяржаўнага мастацкага музея БССР, прысвечанага найбуйнейшаму пейзажысту першай паловы XX стагоддзя, ураджэнцу Магілёўскай губерні Вітольду Каятанавічу Бялыніцкаму-Бірулю (1872-1957), прынятае ў 1977 годзе, было звязана з тым, што дом у маёнтку Крынкі каля Бялынічаў, дзе нарадзіўся мастак, не захаваўся. Для размяшчэння музея быў вызначаны двухпавярховы асабняк з мансардай — помнік архітэктуры позняга барока і ранняга класіцызму канца XVII — пачатку XVIII ст.
Па адной з версій, дом належаў магілёўскаму бурмістру Захару Анташкевічу, па другой — купцам Аношкам, прозвішча якіх вядома ў Магілёве з пачатку XVII ст. Прадстаўнікі роду згадваюцца ў магілёўскіх інвентарах на працягу некалькіх стагоддзяў як багатыя гандляры, яны шмат разоў выбіраліся членамі магістрата.Дакладна вядома, што губернскія ўлады далі гэты дом як адзін з лепшых у горадзе для пражывання аўстрыйскаму імператару Іосіфу II, які прыбыў у Магілёў для сустрэчы з расійскай імператрыцай Кацярынай II у маі 1780 года.
Пазней, з 1815 да 1917 года, у будынку размяшчаўся Магілёўскі дваранскі сход. З архіўных дакументаў вядома, што ў перыяд паміж 1804 і 1895 гадамі прадстаўнікі роду Бялыніцкага-Бірулі звярталіся ў Сход для пацвярджэння доказаў свайго шляхецтва. У дакументах згадваецца і Каятан Вітавіч, дзед мастака. З 1918-га і да акупацыі горада ў 1941-м у будынку знаходзілася гарадская цэнтральная бібліятэка імя Карла Маркса. Пасля вызвалення Магілёва ў 1944 годзе дом быў прадстаўлены педагагічнаму інстытуту і выкарыстоўваўся пад кватэры для выкладчыкаў. У 1978-1980-я адбывалася рэканструкцыя будынка, у ходзе якой быў надбудаваны трэці паверх.
Мемарыяльны музей В.К. Бялыніцкага-Бірулі як філіял Дзяржаўнага мастацкага музея БССР быў урачыста адкрыты 24 снежня 1982 года. Да часу яго стварэння мастацкі музей меў у сваіх фондах амаль пяцьсот жывапісных твораў Бялыніцкага-Бірулі, сабраных дырэктаркай Аленай Аладавай. У экспазіцыю магілёўскага музея ўвайшлі ўнікальныя экспанаты: прадметы пластыкі, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, мэбля, асабістыя рэчы жывапісца, перададзеныя яго ўдавой Аленай Аляксееўнай.
За 30-гадовы перыяд камунікацыі будынка прыйшлі ў непрыгоднасць, маральна і фізічна састарэла музейнае абсталяванне. У 2013-м пачаўся капітальны рамонт. У працэсе рэстаўрацыі захаваны структура і элементы канструкцый будынка, аднак унутраная прастора была пераасэнсавана з улікам спецыфікі сучаснага музейнага праектавання. На першым паверсе размясцілася выставачная зала для часовых экспазіцый, у сутарэнні — гардэроб, тэхнічныя і службовыя памяшканні.Узалах другога паверха створана мемарыяльная экспазіцыя мастака. На трэцім паверсе — кабінеты супрацоўнікаў музея, службовае памяшканне і яшчэ адна выставачная зала.
Адкрыццё новай экспазіцыі адбылося 1 верасня 2018 года. Музей набыў сучасны дызайн, ва ўсіх залах былі ўстаноўленыя новая мэбля, мультымедыйнае абсталяванне, сістэма клімат-кантролю і пылаўлаўлівання, пандусы. Музейная прастора фармуе ў гледача разумение характэрных асаблівасцей мастацкага почырку Вітольда Бялыніцкага-Бірулі, дае ўяўленне пра асноўныя этапы яго жыцця, якія прыйшліся на дзве эпохі — час існавання Расійскай імперыі і СССР. У экспазіцыі прадстаўлены жывапісныя творы Бялыніцкага-Бірулі — вялікія палотны і эцюды, асабістыя рэчы мастака, што знаходзіліся раней на яго дачы «Чайка» ў Цвярской губерні і ў маскоўскім доме, дакументы, узнагароды, работы пластыкі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Музей з утульным унутраным панадворкам стаў пляцоўкай для правядзення розных культурных мерапрыемстваў — фестываляў, канцэртаў, лекцый, майстар-класаў, тэатральных спектакляў, інтэрактыўных выставачных арт-праектаў («Хованкі», «Свет вачыма маладых») і інклюзіўных праграм, якія прыцягваюць месцічаў і гасцей горада.
Музейная пляцоўка стала месцам, дзе праводзяцца і канцэрты класічнай музыкі і танцавальныя вечары, і кінасеансы шэдэўраў сусветнага кіно. Сёння музей Бялыніцкага-Бірулі — сапраўдны культурны і адукацыйны цэнтр з інтэрактыўным асяроддзем, ён адпавядае сусветным стандартам размяшчэння выставачных праектаў самага высокага ўзроўню. Музей шукае і знаходзіць новыя варыянты развіцця і ўдасканалення, фармуе эстэтычную дасканаласць і добры густ наведвальнікаў.
Падрыхтавала Святлана Строгіна