Зігуля, Н. Паляванне на надмагіллі : апошнім часам пачасціліся выпадкі крадзяжоў старых помнікаў / Нэлі Зігуля // Звязда. — 2020. — 25 чэрвеня. — С. 13.
Апошнім часам пачасціліся выпадкі крадзяжоў старых помнікаў.
Магілёўскія гісторыкі б’юць трывогу: з пачатку года толькі з адных Машэкаўскіх могілак у Магілёве зніклі дзве старадаўнія пліты і крыж. Як сведчаць спецыялісты, гэта былі сапраўдныя творы матэрыяльнай культуры. Адна з пліт належала прадстаўніку знакамітага беларускага роду Грум-Гржымайлаў. Помнік чыгуннага ліцця ўпрыгожваў родавы герб з выявай рыцара.
Рыгор Іванавіч Грум-Гржымайла, надмагілле якога знішчылі вандалы, у пачатку ХІХ стагоддзя быў гораданачальнікам Магілёва. Герб на яго пліце быў блізкі па сваім выкананні да герба Магілёва. Гэта старадаўні магілёўскі род, гонар Прыдняпроўскага краю і яго славутасць. Рыгор Іванавіч быў дзедам рускага вандроўніка і даследчыка Цянь-Шаня і Паміра Рыгора Яфімавіча Грум-Гржымайлы, імем якога названыя хрыбты і ледавікі на Далёкім Усходзе і Паміры. «Сённяшнія нашчадкі роду Грум-Гржымайлаў таксама ўяўляюць гонар для нашай краіны і Расіі. Гэта прозвішча носіць доктар фізіка-матэматычных навук Навукова-даследчага інстытута ядзернай фізікі Маскоўскага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава. А вось нашчадкам тых, хто ўкраў надмагілле, ганарыцца не будзе чым», — у роспачы напісала ў сваім «Інстаграме» завуч магілёўскай школы № 34 Галіна БЯЛЯЕВА, як толькі ёй стала вядома аб гэтай прапажы.
«Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці надмагілле можа атрымаць толькі ў тым выпадку, калі яно цэлае».
У той жа дзень настаўніца звярнулася па дапамогу ў пошуку ў Ленінскі РАУС Магілёва, яе падтрымалі дэпутаты гарсавета, членам якога яна з’яўляецца. Разам з аднадумцамі яна абышла могілкі, каб высветліць, ці на месцы іншыя старадаўнія надмагіллі. На жаль, яны не далічыліся яшчэ аднаго помніка — немаўляці з красамоўным імем Аляксандр Пушкін.
— У міліцыі адразу ж папярэдзілі, што шанцы знайсці старадаўнія пліты вельмі малыя, — кажа Галіна Бяляева. — Часцей за ўсё зламыснікі ўжо абязлічылі іх і пусцілі на лом. Але мы спадзяваліся на лепшае.
Міліцыя ўзяла на кантроль усе металапрыёмнікі ў горадзе, і праз месяц нарэшце прыйшла інфармацыя, што нейкі мужчына прынёс лом крыжа. Сталі правяраць і высветлілася, што на тых жа Машэкаўскіх могілках адбыўся яшчэ адзін крадзеж. Гэтым разам «ахвярай» стаў цяжкі металічны крыж ХІХ стагоддзя з магілы Алены Герасімавай.
— Гэтыя нелюдзі наогул не шкадуюць нікога і нічога, — абураецца Галіна Бяляева. — Той жа помнік Аляксандру Пушкіну быў вельмі вялікі і глыбока сядзеў у зямлі. І прыйшлося папацець, каб выцягнуць яго цалкам. Што кіравала тымі, хто гэта рабіў, нават гадаць не трэба. Зарабіць як мага болей грошай.
Што датычыцца надмагілля Грум-Гржымайлы, то выратаваць яго не ўдалося. Пры дачы паказанняў адзін з падазраваных прызнаўся, што яны з напарнікам раздрабнілі яго і здалі на металалом.
— Гэта непапраўны ўдар па нашай гісторыі, — перажывае Галіна Бяляева. — Такіх помнікаў на магілёўскіх могілках засталіся адзінкі. Іх трэба захаваць для нашых нашчадкаў. На жаль, гэта вельмі цяжка зрабіць на справе. Ёсць роды, што ўжо згаслі, і прамых нашчадкаў, якія б маглі прад’явіць абвінавачанне, няма. А значыць, няма і адказнасці. Таму на сябе гэтую ролю павінна ўзяць дзяржава.
Настаўніца гісторыі тэмай некропаля займаецца каля 10 гадоў. Разам з вучнямі яна правяла так званую інвентарызацыю магілёўскіх могілак і зрабіла шмат цікавых адкрыццяў. Сёння для яе гэта стала тэмай для навуковых даследаванняў. Галіна Бяляева ездзіць у расійскія архівы і прывозіць адтуль унікальны матэрыял. Зараз прадметам яе вывучэння сталі не толькі могілкі Магілёўскай вобласці. Яна ўдзельнічае ў міжнародных канферэнцыях і робіць сапраўдныя адкрыцці.
— Старадаўнія надмагіллі — гэта ўнікальная крыніца новых фактаў, якія могуць нават змяніць гісторыю, — кажа суразмоўніца. — У Аршанскім раёне ёсць храм, побач з якім знаходзяцца старадаўнія могілкі. Настаяцель яго не ведаў, каму яны належалі. Дапамаглі архіўныя даныя, якія я прывезла з Санкт-Пецярбурга. З іх дапамогай мы аднавілі імёны пахаваных там святароў.
Зараз аб’ектам даследавання навуковай работы Галіны Бяляевай з’яўляецца знакамітая Сынкавіцкая царква Святога Міхаіла. Гэта адзін са старадаўніх гатычных праваслаўных храмаў Беларусі. І тая інфармацыя, якую знайшла Галіна ў архівах, дапаможа ўстанавіць ініцы-ятараў яе пабудовы.
Да даследчыцы апошнім часам звяртаецца шмат людзей з розных куткоў свету. Адным з іх яна дапамагла знайсці пахаванне нашчадкаў магілёўскіх купцоў Аношкаў, род якіх валодаў тым самым двухпавярховым асабняком з мансардай на вуліцы Ленінскай, дзе цяпер размяшчаецца музей В. К. Бялыніцкага-Бірулі. Кажуць, што тут прыпыняўся сам аўстрыйскі імператар Іосіф ІІ падчас свайго візіту ў Магілёў на сустрэчу з расійскай імператрыцай Кацярынай ІІ.
— Гэтыя людзі, калі даведаліся пра свае карані, зусім па-іншаму сталі глядзець на гісторыю, — кажа Галіна Бяляева. — Гэта магіла цяпер пад іх аховай, а заадно і тыя, што знаходзяцца па суседстве. Магчыма, там таксама чакае свайго часу чыясьці гісторыя.
На жаль, сёння старадаўнія надмагіллі афіцыйна не лічацца гісторыка-культурнымі помнікамі. I пакуль адны іх разбураюць, іншыя як могуць ратуюць. Нядаўна на тэрыторыі магілёўскага храма ў гонар Божай Маці Усецарыцы з’явілася старадаўняе надмагілле. Яго знайшоў у лесе ў Пашкаве настаяцель храма. Па надпісе даведаўся, што гэта пліта з магілы жонкі святара Іосіфаўскага сабора, які быў знішчаны ў Магілёве ў першай палове мінулага стагоддзя. Свяшчэннік кажа, што мясцовыя выпівохі выкарыстоўвалі яго ў якасці стала і рэзалі на ім каўбасу.
Год таму статус гісторыка-мемарыяльнага пахавання быў нададзены ў Магілёве старадаўняй частцы Яўрэйскіх могілак. Але гэта, хутчэй, выключэнне, чым правіла.
— Усё пачалося з таго, што камунальнікі наводзілі на могілках парадак і пашкодзілі шмат каштоўных пліт, — расказвае старшыня яўрэйскай абшчыны Аляксей КАПЛАН. — Мы даведаліся, што закон «Аб пахавальнай справе» прадугледжвае знішчэнне тых магіл, якія не даглядаюцца. Але на могілках знаходзяцца помнікі XVIII—XIX стагоддзяў. Шмат у каго з пахаваных пад імі наогул не засталося нашчадкаў. Між тым статус тых, хто там пахаваны, вельмі высокі. Напрыклад, браты Гранаты, стваральнікі энцыклапедыі. Як можна такія магілы знішчаць? Мы звярталіся ў шматлікія органы, у тым ліку да пасла Ізраіля ў Беларусі. Ён прыехаў у Магілёў, наведаў могілкі ў прысутнасці прадстаўнікоў гарадской улады, і пасля гэтага адбыўся зрух. Мы ўзялі шэфства над гэтымі могілкамі, знайшлі спонсараў і за гэтыя грошы даглядаем пахаванні. Зроблена каталагізацыя могілак, і сачыць за іх наяўнас-цю цяпер прасцей.
«Шанцы знайсці старадаўнія пліты вельмі малыя. Часцей за ўсё зламыснікі ўжо абязлічылі іх і пусцілі на лом» .
Станоўчыя прыклады, калі адзіночным пахаванням надаецца статус гістарычнай каштоўнасці, ёсць у Гродне. Але ў маштабах краіны гэта пытанне ўсё яшчэ застаецца адкрытым. Крымінальная адказнасць для паляўнічых на помнікі прадугледжана толькі ў тым выпадку, калі надмагіллю нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці або калі паступіла заява ад нашчадкаў. Ва ўсіх астатніх выпадках злачынцам максімум, што пагражае, — гэта адміністрацыйная адказнасць. У выпадку з Грум-Гржымайлам на сітуацыю паўплывалі гісторыкі. Справай займаўся непасрэдна дырэктар музея гісторыі Магілёва Аляксей БАЦЮКОЎ. З яго дапамогай былі знойдзены нашчадкі ў Маскве і ў Магілёве, якія ўжо звярнуліся з заявай разабрацца ў гэтай справе.
— Як высветлілася, статус гісторыка-культурнай каштоўнасці надмагілле можа атрымаць толькі ў тым выпадку, калі яно цэлае. Пліта з магілы Грум-Гржымайлы была разбітая на кавалкі, і яе каштоўнасцю не прызналі. Але ёсць заява ад нашчадка, і злачынцам пагражае крымінальная адказнасць. Паколькі яны ўжо былі судзімыя, ім можа пагражаць чарговае зняволенне, — сказаў старшы лейтэнант міліцыі Ленінскага РАУС Магілёва Міхаіл КУКСАЎ, які займаецца расследаваннем гэтай справы.
У Магілёве між тым вырашаюць пытанне захавання старадаўніх помнікаў.
— У Крымінальным кодэксе ёсць артыкул 344, які дазваляе прыцягваць да адказнасці такіх злачынцаў, — кажа Аляксей Бацюкоў. — На жаль, на Машэкаўскіх могілках знішчаны помнікі, у тым ліку і тых людзей, якія ўжо не маюць нашчадкаў. Трэба неяк абараніць і такія надмагіллі, надаць ім статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. I мы будзем працаваць у гэтым кірунку.
Нэлі ЗІГУЛЯ.