Куксін, I. Полк назвалі Магілёўскім / I. Куксін // Магілёўская праўда. — 1990. — 6 студзеня.
Восенню 1805 года ў рускай арміі паявілася новая воінская часць. У мястэчку Навагрудак Мінскай губерні генерал-маёрам Лявонцьевым быў сфарміраваны полк, які атрымаў назву Магілёўскага мушкецёрскага. У тыя часы ў рускай арміі існавала традыцыя — прысвойваць новым воінскім фарміраванніям імя той мясцовасці, адкуль папаўняўся асноўны кантынгент яго саставу. У новым палку пераважная колькасць рэкрутаў была з Магілёўскай губерні.
Хутка Магілёўскі мушкецёрскі быў перакінуты ў Польшчу. Ішла руска-пруска-французская вайна 1806 — 1807 гадоў. I ў пачатку 1807 года полк атрымаў баявое хрышчэнне ў кровапралітнай бітве пры Прэйсіш-Эйлау (цяпер горад Баграціёнаўск Калінінградскай вобласці). Французы пад незмаўкаемы гул больш чым 500 гармат неаднаразова, але безвынікова штурмавалі рускія пазіцыі. У гэтай бітве Магілёўскі полк змагаўся на правым апорным флангу. Шмат салдат і афіцэраў загінула тады, толькі нераспарадчасць камандаваўшага рускімі войскамі Л. Бенінгсена не дазволіла поўнасцю выкарыстаць спрыяльнае для разгрому французаў становішча. Усе ўдзельнікі гэтай бітвы былі ўзнагароджаны. Салдаты — спецыяльна зацверджаным сярэбраным медалём на ганаровай георгіеўскай стужцы. На медалі па кругу быў надпіс: «За працу і храбрасць», а на адваротным баку — «Перамога пры Прэйсіш-Эйлау 27 студзеня 1807 года». Афіцэры ўзнагароджваліся баявымі ордэнамі. Тым, хто па розных прычынах іх не атрымаў, уручаліся спецыяльныя залатыя крыжы. Іх таксама насілі на георгіеўскай стужцы, і яны лічыліся ганаровай баявой узнагародай.
Вясной таго ж года Магілёўскі полк быў уключаны ў састаў рускага экспедыцыйнага корпуса пад камандаваннем фельдмаршала М. Ф. Каменскага. У баях пад крэпасцю Данцыг магіляўчане правялі імгненную атаку, у выніку якой французская войскі адступілі, кінуўшы ўсю артылерыю.
Пасля заканчэння вайны Магілёўскі полк прыбыў на зімовыя кватэры ў Віцебскую губерню. Але адпачываць давялося нядоўга. Пачалася руска-шведская вайна 1808—1809 года. Полк быў тэрмінова перакінуты ў Фінляндыю, дзе на долю яго воінаў выпалі цяжкія выпрабаванні. У баях пры Рэвалаксе і Пулхіла палку давялося змагацца з праціўнікам, які ў восем разоў пераўзыходзіў у сілах. У гэтых баях вызначыліся партупей-прапаршчыкі Пацалоўскі і Рагошын, якія паспелі сарваць з дрэўка і схаваць батальонныя баявыя сцягі. Выдатны подзвіг здзейсніў радавы Пятроў. Ён літаральна вырваў палкавы сцяг з рук непрыяцеля і схаваў яго на сабе. Два доўгія гады салдат беражліва захоўваў палкавую святыню.
Яшчэ неаднойчы вызначыліся воіны палка ў баях. У пачатку верасня 1808 года яны штурмам авалодалі варожымі пазіцыямі пры Аравайсе. У маі 1809 года полк па тонкім, пачаўшым раставаць лёдзе Батнічнага заліва зайшоў у тыл шведам і прымусіў іх скласці зброю.
У 1811 годзе ён стаў называцца Магілёўскім пяхотным палком. Пад гэтай назвай ён уступіў у Айчынную вайну 1812 года. У самым яе пачатку Магілёўскі полк уваходзіў у 5-ю пяхотную дывізію 2-й рускай Заходняй арміі, якой камандаваў генерал М. В. Барклай дэ Толі. Затым перайшоў у састаў корпуса Вітгенштзйна, якому ставілася задача не прапусціць французскія войскі да сталіцы Расіі — Пецярбурга. Магіляўчане разам з іншымі часцямі рускай арміі ў жорсткіх баях у ліпені 1812 года выканалі свой абавязак. I зноў праявілі ўзоры мужнасці і ратнай доблесці. Адбіўшы некалькт атак праціўніка, полк сам пайшоў у наступленне.
Салдаты на руках выкацілі ўперад палкавыя гарматы, прамой наводкай знішчалі ворагаў.
Магілёўскі полк удзельнічаў у жорсткіx баях пад Полацкам, ля Чашнікаў, на рацэ Бярэзіна, дзе былі канчаткова разгромлены астаткі «вялікай арміі». У 1813 годзе ён прымаў удзел у байх ля Люцэна і Бауцэна, у славутай «бітве народаў» ля Лейпцыга, змагаўся ў Парыжы ля Бельвільскіх вышынь.
Ратныя подзвігі Магілёўскага пяхотнага палка у руска-турэцкай вайне 1828 — 1829 гг. былі адзначаны ганаровай баявой узнагародай воінскіх часцей — сярэбранымі трубамі з надпісам «За вайну з Турцыяй». Вызначыўся полк у баях пад Варнай і ля крэпасці Кюстэнджы.
Пазней полк пачаў называцца 26-ы Магілёўскі пяхотны. У сакавіку 1854 года пад моцным агнём праціўніка ён імгненна фарсіраваў Дунай і штурмам авалодаў турэцкімі ўмацаваннямі. У баі камандзір палка палкоўнік І. I. Цяжальнікаў быў паранены ў нагу, але не пакінуў поля бою. За гэты подзвіг яму датэрмінова прысвоілі звание генерал-маёра. Яго партрэт, выкананы І. Я. Рэпіным, лічыцца адным з лепшых партрэтаў рускіх военачальнікаў мінулага ста годдзя.
Магілёўскі полк прымаў актыўны ўдзел у легендарнай абароне Севастополя ў 1855 годзе. Ен уваходзіў у састаў гарнізона горада. вызначыўся ў баях ля Чорнай рэчкі і Фядзюхінскіх вышынь.
Храбра змагаліся салдаты-магіляўчане ў першай сусветпай вайне з кайзераўскімі войскамі. Геройскі подзвіг здзейсніў прапаршчык Яфром Хахлюшкін, удастоены ордэна Георгія.
У 1918 годзе полк, як і іншыя часці старой армі, быў расфарміраваны. Але не мінула і месяца, як назва «Магілёўскі» зноў паявілася ў маладой Чырвонай Арміі. Ужо ў лютым 1918 года быў сфарміраваны 1-ы Магілёўскі полк, а затым і Магілёўская дывізія. Усе гэтыя часці хутка былі адпраўлены на Усходні фронт і вызначыліся ў баях з калчакаўцамі. У 1919 годзе была ўстаноўлена агульная нумарацыя палкоў і дывізій Чырвонай Арміі, але яшчэ доўга імя «Магілёўскія» захоўвалася за некаторымі воінскімі часцямі.
Імя старажытнага Магілёва зноў заззяла золатам на сцягах баявых часцей Савецкай Арміі ў 1944 годзе. У выніку Магілёўскай аперацыі — састаўной часткі буйнейшай стратэгічнай аперацыі «Баграціён», 28 чэрвеня 1944 года войскамі 2-га Беларускага фронту быў вызвален Магілёў. У гонар гэтай падзеі ў той жа дзень Масква салютавала артылерыйскімі залпамі з 224 гармат, а часцям і злучэнням, якія асабліва вызначыліся ў гэтых баях, было прысвоена ганаровае імя «Магілёўскія»
І. КУКСІН.