Касцюк, Ю. Мінулае злучанае з будучым / Юлія Касцюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 15 красавіка. — С. 10.
Няўмольна бяжыць час, аддаляючы ад нас даты, падзеі, імёны, ды не можа паўплываць на памяць нашчадкаў аб тых, хто пакінуў пасля сябе важкі след, заслужыўшы тым самым удзячнасць наступных пакаленняў. Беларускі паэт Аляксей Пысін не выключэнне.
Пра Аляксея Васільевіча хочацца гаварыць з асаблівай цеплынёй і павагай. Ціхі даверлівы голас, прыязны позірк, шчыры поціск рукі — такім яго запомнілі чытачы, сябры і калегі. Ён быў чалавекам на рэдкасць простым і сціплым, але мог сказаць так, што тэта запаміналася. Так, як і павінен гаварыць сапраўдны паэт.
Лёс гэтага чалавека апалены агнём вайны, але ў яго вершах — бязмежная любоў да жыцця, сваёй малой радзімы Магілёўшчыны. Імя Аляксея Пысіна цесна звязана з Магілёўскай абласной бібліятэкай. З’яўляючыся старшынёй абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў, ён быў частым госцем бібліятэкі, неаднаразова браў удзел у літаратурных канферэнцыях і вечарах. I, што характэрна, заўсёды гаварыў і пісаў толькі па-беларуску, бо быў актыўным прапагандыстам роднай мовы.
Калі ў 1967 годзе адбылася важная падзея ў жыцці горада — абласная бібліятэка расчыніла дзверы для сваіх чытачоў у новым прасторным будынку, Аляксей Васільевіч, які прысутнічаў на ўрачыстай цырымоніі адкрыцця, на старонках газеты «Літаратура і мастацтва» адзначыў: «Падзея гэтая стала сапраўдным святам кнігі, святам чытачоў… Добры падарунак атрымалі магілёўскія кнігалюбы!»
У 1979 годзе А. Пысін пакінуў бібліятэцы на памяць кнігу «Ёсць на свеце мой алень» з аўтографам, якая беражліва захоўваецца ў Музейным пакоі кніжніцы.
Ужо больш за сорак гадоў, як Аляксея Васільевіча не стала, Магілёўская абласная бібліятэка аддае даніну павагі знакамітаму паэту-земляку, арганізоўваючы ў яго гонар мерапрыемствы і выстаўкі, знаёмячы такім чынам новыя пакаленні чытачоў з асобай А. В. Пысіна і яго творчасцю.
Пачынаючы з 2011 года ў Магілёўскай абласной бібліятэцы штогод праходзіць навукова-практычная канферэнцыя «Пысінскія чытанні». За тэты час праведзена вялікая работа па папулярызацыі творчай спадчыны А. Пысіна, а самыя значныя і маштабныя праекты мелі шырокі рэзананс у культурным асяроддзі не толькі нашага рэгіёна, але і краіны ў цэлым.
Навукова-практычная канферэнцыя «Пысінскія чытанні», у аснове якой літаратурнае краязнаўства і знаёмства з традыцыямі Магілёўскай вобласці, мае важнае значэнне не толькі ў папулярызацыі жыцця і творчасці Аляксея Пысіна, але і ў абмеркаванні актуальных праблем сучаснага літаратуразнаўства, мовазнаўства і журналістыкі, актывізацыі даследчай працы па вывучэнні творчасці іншых пісьменнікаў-землякоў. Канферэнцыя неаднаразова станавілася дыялогавай пляцоўкай, дзе абагульняўся досвед устаноў культуры вобласці па захаванні і музеефікацыі творчай спадчыны М. Гарэцкага, А. Куляшова, I. Чыгрынава, А. Адамовіча, Б. Мікуліча, I. Пехцерава, А. Пісьмянкова і інш.
Штогадовае правядзенне Пысінскіх чытанняў патрабуе глыбокага і дэталёвага вывучэння жыцця паэта, таму пошукавая і даследчая дзейнасць вядзецца спецыялістамі бібліятэкі па розных кірунках. Гэта і вывучэнне матэрыялаў, якія захоўваюцца ў фондах бібліятэк, музеяў, архіваў, рэдакцыях газет, супрацоўніцтва з даследчыкамі творчасці Пысіна, а таксама з людзьмі, якія былі з ім знаёмы. Добрыя сувязі наладжаны з сям’ёй Аляксея Васільевіча.
Звярнуўшыся ў Нацыянальную дзяржаўную тэлерадыёкампанію Рэспублікі Беларусь, бібліятэка набыла аўдыязапісы выступленняў Аляксея Пысіна, твораў паэта ў выкананні аўтара і заслужаных артыстаў, рэпартажы з творчых вечароў.
Дзякуючы супрацоўніцтву з Беларускім дзяржаўным архівам-музеем літаратуры і мастацтва бібліятэка стала ўладальнікам копій унікальных архіўных фатаграфій, рукапісаў і дакументаў. Гэтыя матэрыялы ляглі ў аснову персанальнай экспазіцыі, створанай у Музейным пакоі гісторыі кнігі і бібліятэкі да 95-годдзя паэта.
Асаблівую ўвагу прыцягваюць арыгіналы дакументаў з асабістага архіва Пысіна, якія прадставілі яго родныя: дзяржаўныя ўзнагароды, пасведчанне аб нараджэнні, працоўная кніжка, ваенны білет, блакноты з запісамі.
Шматгадовая пошукава-даследчая дзейнасць па вывучэнні і папулярызацыі жыцця і творчасці Аляксея Пысіна ацэнена на высокім узроўні: па выніках 19 тура рэспубліканскага агляду-конкурсу «Бібліятэка — асяродак нацыянальнай культуры» абласная бібліятэка ўдастоена першай прэміі ў намінацыі «За навацыі».
Але даследаваць жыццё і творчасць Аляксея Пысіна мы не перасталі, працягваем займацца гэтым і сёння, у сувязі з чым адкрываюцца новыя і цікавыя факты з яго біяграфіі. Адным з такіх грунтоўных пошукавых даследаванняў вучонага сакратара бібліятэкі Ю. А. Касцюк і распачаліся сёлетнія XI Пысінскія чытанні, якія насілі назву «3 будучым мінулае сшываю…» і былі прымеркаваны да аб’яўленага ў Беларусі Года гістарычнай памяці. Датычыцца яно літаратурных прафесійных узаемасувязей і сяброўскіх стасункаў Аляксея Васільевіча Пысіна з вядомым калмыцкім пісьменнікам Міхаілам Хонінавым, які яшчэ пры жыцці стаў героем дакументальных і мастацкіх твораў.
Высветлілася, што беларуская старонка жыцця калмыцкага паэта была адкрыта ў пачатковы перыяд вайны, калі ён, вырваўшыся са Смаленскага акружэння летам 1941 года, стаў адным з арганізатараў партызанскага руху ў Мінскай і Магілёўскай абласцях. Легендарны камандзір партызанскай роты быў вядомы паплечнікам і ворагам пад імем Мішы Чорнага, за якога фашысты абяцалі вялікую грашовую ўзнагароду.
Аляксей Пысін заўсёды суправаджаў калмыцкага сябра ў яго гасцявых паездках па Магілёўшчыне і Беларусі пасля вайны. Не раз яны праедуць партызанскімі сцежкамі па Усакінскіх лясах Клічаўскага раёна, наведаюць Слаўгарадскі раён, дзе будзе шмат кранальных сустрэч, слёз і ўспамінаў. У кастрычніку 1978 года пісьменнік-франтавік Міхаіл Хонінаў пабывае і ў Магілёўскай абласной бібліятэцы, дзе адбудзецца яго творчая сустрэча з чытачамі, калегамі па пяры і сябрамі-аднапалчанамі.
Знойдзеныя намі факты і матэрыялы сведчаць аб тым, што адносіны паміж Хонінавым і Пысіным былі вельмі цёплыя. Мяркуйце самі. Два паэты-франтавікі, творчасць абодвух цесна звязана з народнай паэзіяй, абодва пісалі пра сваю малую радзіму, пра добрыя тра-дыцыі сваіх народаў, яго мірнае жыццё і гераічную барацьбу з фашысцкімі захопнікамі. I пайшлі яны адзін за адным: Пысін — у жніўні, а Хонінаў, які вельмі балюча ўспрыняў вестку аб смерці сябра, праз месяц, у верасні 1981 года.
Усе сабраныя факты, у тым ліку копіі архіўных дакументаў, увайшлі ў выдадзены бібліятэкай інфармацыйны буклет «Беларусі — партызанкі сын. Міхаіл Хонінаў — Міша Чорны», і дапоўнілі персанальную экспазіцыю А. Пысіна ў Музейным пакоі новым раздзелам «Стану чырвоным цюльпанам».
Адзін асобнік мы пераслалі дачцэ Міхаіла Хонінава ў Элісту. Інфармацыя аб буклеце была размешчана ў рэспубліканскай газеце «Калмыцкая праўда». Таксама, дзякуючы намаганням Рымы Міхайлаўны, растыражаваныя экзэмпляры буклета перададзены ў Нацыянальны архіў, Нацыянальную бібліятэку, Нацыянальны музей і шэраг адукацыйных устаноў Рэспублікі Калмыкія.
У знак падзякі Рыма Міхайлаўна даслала ў дар бібліятэцы вялікую калекцыю дакументальных кніг аб сваім бацьку, як у друкаваным, так і ў электронным фармаце, некалькі зборнікаў яго твораў, у тым ліку апошні прыжыццёвы. Яркім пацвярджэннем моцных сувязей паэтаў двух брацкіх народаў стаў відэадаклад Рымы Ханінавай «Калмыцко-белорусские литературные связи XX—XXI вв. в аспекте краеведения». Сама Рыма Міхайлаўна, будучы паэтам, літаратуразнаўцам, доктарам філалагічных навук, кіраўніком аддзела фальклору і літаратуры Калмыцкага навуковага цэнтра Расійскай акадэміі навук, актыўна займаецца папулярызацыяй літаратурнай спадчыны свайго бацькі. Пра плённыя вынікі сваёй дзейнасці яна расказала ў анлайн-выступленні і выказала словы падзякі абласной бібліятэцы за ўшанаванне памяці пра яе бацьку ў Беларусі, якую Міхаіл Хонінаў лічыў сваёй другой радзімай.
Такім чынам была адкрыта новая старонка ў летапісе жыцця Аляксея Пысіна, і праз гістарычны аспект у літаратурным краязнаўстве ўдзельнікі навукова-практычнай канферэнцыі шырэй пазнаёміліся з літаратурнымі традыцыямі Магілёўскай вобласці. У рабоце канферэнцыі ўзялі ўдзел члены Магілёўскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі і яго старшыня А. Казека, члены гарадскога літаратурнага аб’яднання «Ветэран», выкладчыкі і студэнты Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова, чытачы бібліятэкі.
Другая частка канферэнцыі мела віншавальны характар. Разам з усімі прысутнымі гасцямі бібліятэка ўшаноўвала двух магілёўскіх пісьменнікаў, двух Віктараў Іванавічаў — Арцем’ева і Кунцэвіча: аднаго — з 95-годдзем, другога — з 65-годдзем. Нягледзячы на тое, што праводзім Пысінскія чытанні мы звычайна ў дзень нараджэння Аляксея Пысіна, 22 сакавіка, сёлета было зроблена выключэнне, і чытанні адбыліся 21 сакавіка, у дзень нараджэння гэтых выдатных юбіляраў. Тым болын што адзін з іх быў блізкім сябрам Аляксея Васільевіча, а другі прайшоў пысінскую школу прыгожага пісьменства.
У якасці персанальных падарункаў юбілярам супрацоўнікі бібліятэкі падрыхтавалі змястоўныя і цікавыя літаратурныя паведамленні.
«Зваротныя масты Віктара Кунцэвіча» — пад такой назвай прагучаў літаратурны даклад аднаго з юбіляраў, падрыхтаваны загадчыкам аддзела краязнаўства С. М. Шаўцовай. Нарадзіўшыся ў Сусветны дзень паэзіі, Віктар Іванавіч пачаў пісаць вершы яшчэ ў дзяцінстве і зараз з’яўляецца аўтарам дзясятка кніг не толькі паэзіі, але і прозы. У сваіх творах ён вельмі шчыры, даверлівы і адкрыты, за што і падабаецца чытачам.
Галоўны бібліятэкар Г. М. Дзятлава свой даклад «Наўзбоч дарог яго жыцця» прысвяціла найстарэйшаму магілёўскаму пісьменніку і краязнаўцу Віктару Іванавічу Арцем’еву, галоўнаму біёграфу, даследчыку і прапагандысту літаратурнай спадчыны Аляксея Пысіна, нязменнаму ўдзельніку Пысінскіх чытанняў. Іх знаёмства адбылося ў 1955 годзе і амаль адразу перарасло ў моцнае сяброўства, якое доўжылася чвэрць стагоддзя. На сёння В. I. Арцем’еў напісаў болыш за 30 кніг і брашур, вялікая частка якіх прысвечана Аляксею Пысіну.
Словы, сказаныя В. I. Арцем’евым напрыканцы канферэнцыі, прагучалі як наказ маладым на далейшае жыццё: «Я шчыра зычу шчасця маладым! Паверце, калі нечым займаешся з захапленнем, то жыццё становіцца цікавым, змястоўным, лепшым і даўжэйшым. Любіце сваіх бацькоў, родных, малую радзіму, матчыну мову і Айчыну. Будзьце патрыётамі сваёй краіны!»
Хто ведае, можа, у гэтым і ёсць сакрэт даўгалецця і плённай працы нястомнага прапагандыста пысінскага слова…