Бунцэвіч, Н. Сакавік. Магілёў. М.art.кантакт / Надзея Бунцэвіч // Мастацтва. — 2023. — № 4. — С. 36—39.
«М.@rt.кантакт» — фестываль асаблівы. I не толькі таму, што ён маладзёжы і сярод тэатральных адзіны такі ў краіне. Ужо ў саму яго назву былі закладзены і гульня слоў, і разгалінаваныя асацыятыўныя сувязі, зменлівыя ў розных мовах. Так, у рускамоўнай назве першага вясновага месяца літара «М» па-беларуску можа быць расшыфраваная як «мастацтва» (прыемна, дарэчы, адчуваць сувязь з назвай часопіса, маўляў, і ў наш гонар таксама), «art» — таксама як мастацтва, толькі па-англійску. Атрымліваецца гэткае «мастацтва ў квадраце» як заяўка на папраўдзе высокі ўзровень. Паштовы «смоўжык» — непрыхаваны намёк на сучаснасць, дадаткова падкрэсленая ідэя простасці, даступнасці, кантактавання, пацверджаная другім словам фестывальнай назвы.
Кантакт — слоўца загадкавае. Па-руску разбіваецца на сведчанні, што ўсё, маўляў, пастаўлена на кон (або пан, або прапаў), ды працуе рытмічна (што называецца, у такт) і пры гэтым максімальна тактоўна. Па-беларуску ж слова можна падзяліць на дзве іншыя часткі. Кант— прозвішча сусветна знакамітага філосафа эпохі Асветніцтва (як тут не задумацца пра ўсё большую філасофскую скіраванасць сучаснага тэатра і асветніцкі характар фестывальнага руху). Адначасова «кант» — назва вакальнага жанру, што развіваўся ў Беларусі з канца XV стагоддзя і ахопліваў самыя розныя сферы жыцця: ад кахання да гумару, ад духоўных вяршынь да вострай сацыяльнай праблематыкі, пародый на біблейскія тэмы, царкву. Ці ж не такая размаітая палітра і ў сучасным тэ-атры?
Пагатоў канчатак фестывальнай назвы — акт — тэрмін тэатральны. У гэтым сэнсе ўся гісторыя форуму бы вялізны спектакль у 16-ці актах працягласцю ў 17 гадоў (абедзве лічбы, вядома, будуць расці). Ну і ўсё, што звязана з тактам і тактоўнасцю, таксама ніхто не адмяняў.
Ці спраўдзілася ўсё тэта на 16-м форуме? У параўнанні з мінулымі, узнік рост ушыр: да традыцыйнага, замацаванага сімволікай тэрміну — ад Міжнароднага дня тэатраў лялек 21 сакавіка да Сусветнага дня тэатра 27-га — дадаўся яшчэ адзін дзень напярэдадні, 20-га.
Калі пазалетась пасля вымушанага перапынку з-за пандами фэст быў аглядам айчынных тэатральных прац, а летась папоўніўся некалькімі расійскімі, дык сёлета да яго далучыліся яшчэ дзве краіны — Балгарыя і Казахстан. Некаторыя тэатры прывозілі адразу па два спектаклі, што таксама пашырала праграму. Але з даковідным часам усё ж лепей не параўноўваць: добра ўжо тое, што форум патроху адраджаецца, як чалавек пасля перанесенай хваробы ці аперацый па выдаленні і перасадцы органаў.
У выніку сёлета назбіралася 19 пастановак, усе яны былі адзначаныя «Сярэбранымі маскамі». А вось «Залатыя маскі» былі прадугледжаныя тры: найлепшы спектакль па меркаванні экспертаў (ім цалкам справядліва сталі «Пачупкі» РТБД), найлепшы на думку маладзёжнага журы (неверагодная «Марыя Сцюарт» Фрыдрыха Шылера Пецярбургскага камернага тэатра «ТОК») і прыз глядацкіх сімпатый (даволі «нафталінавы» па ўвасабленні мюзікл «Людзі Ламанчы» Арлоўскага дзяржаўнага тэатра для дзяцей і моладзі «Вольная прастора»). Міжволі згадваліся часы, калі журы і гледачы былі мо і не зусім аднадушнымі, але ўсё ж блізкімі па эстэтычных крытэрыях, дзе цаніліся навізна ідэі, арыгінальнасць выразных сродкаў, дасканаласць выканання. Гэтым разам публіка, калі верыць дакладнасці падлікаў, абрала самы, бадай, кансерватыўны варыянт, але ў модным сёння жанры мюзіклу. Праў-да, музычна-харэаграфічныя здольнасці драматычных артыстаў аказаліся надта далёкімі ад брадвейскіх, дзе твор прэзентаваўся ў 1965-м. Вакальныя высілкі не былі падтрыманыя аранжыроўкай. Ды і сам спектакль, выра-шаны без залішняга філасофствавання, не патрабаваў асэнсавання, яго змест выкладаўся вельмі проста, маўляў, тэатр ці хаця б гульня ў яго могуць выратаваць нават на парозе смерці.
Размеркаванне глядацкага прыза канстатавала, як змянілася фестывальная публіка. Адпаведна з назвай і прызначэннем фэсту, раней у зале было куды больш моладзі. Цяпер гледачы значна пасталелі. На такую змену мэтавай аўдыторыі паўплывалі многія рэчы, і сярод іх — сама праграма фестывалю.
Класіка ў ёй не проста пераважала, але І складала ледзь не цалкам усю афішу. I ў тым няма нічога дзіўнага, бо такі ж расклад назіраўся на лістападаўскім Рэспубліканскім фестывалі нацыянальнай драматургіі ў Бабруйску, дзе ў прыярытэце звычайна былі сучасныя п’есы. Шмат у чым тэта патрабаванне часу: складаныя пераходныя перыяды (а менавіта такі цяпер перажывае наш тэатр) узмацняюць ролю класікі, што можа адказаць на ўсе пытанні, прычым не наўпрост, а менавіта асацыятыўнай мовай мастацтва. Вось толькі як сёння тую класіку ўвасабляць, прычым адпаведна фестывальнай скіраванасці, найперш для моладзі?
Спектаклі форуму далі некалькі варыянтаў адказу. Спосаб першы — поўнае паглыбленне ў гістарычны кантэкст, з абсалютна дакладным адлюстраваннем усіх дэталяў эпохі, што карэлюе з гістарычнымі кінастужкамі («На дне» Пермскага тэатра «Ля Моста», у стварэнні якога ўдзельнічаў навуковы кансультант).
Спосаб другі — пошук зразумелых маладому пакален-ню рэалій, перанос дзеяння ў сучаснасць, максімальнае насычэнне песнямі ды танцамі. Калісьці такі падыход даў свету новы жанр мюзікла, бліскучым прыкладам якога стала «Вестсайдская гісторыя» Леанарда Бернстайна як «варыяцыі» шэкспіраўскіх «Рамэа І Джульеты». Цяперашнія прыклады куды больш сціплыя ды вельмі распаўсюджаныя. I тэта не толькі «Фігаро» ТЮГа, «Шалёныя грошы» Магілёўскага тэатра, але і многія іншыя нашы прэм’еры («Карчмарка» Карла Гальдоні ў Беларускім дзяржаўным маладзёжным, «Жэня + Таня = каханне» паводле «Яўгена Анегіна» ў ТЮГу і інш.).
Падобным чынам пабудаваная «Карэніна» тэатра «ТрыТ-фармаТ» атрымала спецыяльны дыплом «За арыгінальнае рашэнне рускай класікі». Арыгінальнасць бачыцца найперш ва ўзроставым абмежаванні «12+». Адпаведна з гэтым, маладая рэжысёр Таццяна Самбук зрабіла сціслы пераказ рамана — штосьці накшталт кароткага зместу, які навучэнцы любяць шукаць у інтэрнэце, толькі… незразумелы для тых, хто не чытаў арыгінал, не бачыў кінаверсію і да т.п. Можа, на тое і разлік, каб пасля прагляду ўзяліся за кніжку? Але ж не ведаю, наколькі гэта эфектыўна.
Куды больш перспектыўным уяўляецца яшчэ адзін спосаб данясення класікі — шляхам яе пераасэнсавання, жан-равага і семантычнага, што было ўласціва спектаклям з Санкт-Пецярбурга.
«Фауст» Крыстафера Марла тэатра «ТОК» ператварыўся ў монаспектакль Мікалая Балобана, адзначанага за найлепшую мужчынскую ролю. Тут было ўсё: амаль шаманскія танцы з бубнам, бліскучае ажыўленне лялек розных канструкцый і нават стварэнне адной з іх на нашых вачахз падручных побытавых рэчаў, парадыйныя перадражніванні, мацюкальныя прыпеўкі, прычым у вялізнай колькасці. Ад Марла засталіся хіба абрысы сярэдневяковай легенды з тэмай падарожжаў героя: з гэткім жа поспехам можна было пазначыць «паводле народнай кнігі пра доктара Фауста» ці паводле скамарошных жартаў, бо ў сюжэт, да прыкладу, дададзена працяглая сцэна балявання-«абжыралаўкі», дзе артысту падрабязнасцях пералічвае стравы, смакуючы паглынанне раскошнай ежы. А побач — постмадэрнісцкія ўрэзкі-цытаты Пушкіна і Гётэ.
Згаданую «Марыю Сцюарт» у тым жа тэатры «ТОК» малады піцерскі рэжысёр Андрэй Багданаў азначыў як «мужчынскае танга». Ад вершаванай трагедыі Фрыдрыха Шылера застаўся хіба асноўны сюжэтны каркас, толькі пры скарачэнні дзейных асоб да чатырох. Прычым усіх іграюць хлопцы, перадаючы характар герояў пластыкай і пантамімай. Замест мудрагелістых паэтычных радкоў — псеўданямецкая мова, дзе асноўныя назоўнікі ці нават іх карані спалучаюцца з рускамоўнымі канчаткамі і гульнёй слоў. Тая ж гульня мелодый-інтанацый — у музыцы, дзе акцэнтуюцца лебядзіныя тэмы Каміля Сен-Санса і Пятра Чайкоўскага. Ды ўсё ж асноўным лейтматывам становіцца танга, штораз закранаючы «дуэты суперніцтва» між рознымі парамі персанажаў.
Шмат смешных разыначак, трапных дэталяў утрымліваў эскіз «Вішнёвага сада», зроблены тым жа Андрэем Багданавым з магілёўскімі артыстамі цягам фестывальнага тыдня. Падобныя майстэрні маладой рэжысуры здаўна былі традыцыяй «М.@rt:.кантакта», часам даючы старт далейшым паўнавартасным пастаноўкам.
Кардынальнае пераасэнсаванне не толькі сюжэтных паваротаў, але і характараў усіх герояў прадэманстраваў «Кароль Лір» Невялікага драматычнага тэатра Санкт-Пецярбурга. Атрымалася папраўдзе, па азначэнні рэжысёра Льва Эрэнбурга, «крывавая клаўнада», дзе шэкспіраўскі тэкст віруе перастаноўкамі, спасылкамі на іншыя творы драматурга, дададзенымі фрагментамі. Спектакль гаворыць пра жорсткасць, выпрабаванне чалавека ўладай — ад сямейнага кола да прыняцця лёсавызначальных рашэнняў для краіны. У ім усё шчыльна знітавана — так і хочацца сказаць «запетлена», зыходзячы з пятлі як аднаго зцэнтральных вобразаў-сімвалаў. Кардэлія, якая спачатку адхіляе бацькоўскае патрабаванне прывесці ў выкананне смяротны прысуд, выбіўшы з-пад ног асуджанага зэдлік, у фінале становіцца фанатычным завадатарам агрэсіі. Блазан у жаночым выкананні — гэткая мамка-нянька, «сакратарка», дарадчыца, сямейны доктар, дзелавы партнёр і яшчэ безліч самых розных функцый, уключаючы крывавага ката, у якога не здрыганецца рука. Гінуць усе.
На сцэне расце тара трупаў, але такі вынік не заганяе ў дэпрэсію, як тэта часам здаралася на таленавіта зробленых «чорных драмах» 1990-х. Выратоўвае клаўнада. Яна вымушае смяяцца і тым самым уключае ў гледачы не эма-цыянальную навалу, а цвярозы роздум над прычынамі, што прывялі да такіх наступстваў.
На фестывалі збегліся ажно чатыры біяграфічныя спектакль «Чарлі Чаплін» з Астаны (Казахстан) у пастаноўцы ўжо згаданага Мікалая Балобана па яго ўласнай п’есе атрымаў прыз «За найлепшы акцёрскі ансамбль». «Агнес, жонка Уіла» тэатра «Сляза і смех» з Сафіі (Балгарыя), пастаўленая па п’есе тэатразнаўцы і крытыка Ніны Мазур з Германн і раней прэзентаваная на фестывалі «Белая Вежа» ў Брэсце, уяўляе сабой аповед пра Шэкспіра вачыма яго жонкі — штосьці накшталт спектакля-даследавання з нечаканага ракурсу.
Яшчэ два фестывальныя найменні тычыліся жыцця і сацыялізацыі чалавека з абмежаванымі магчымасцямі — вельмі актуальная тэма. Гэта казахскі «Дэтэктыў Крыстофер» пра таленавітага хлопчыка-аўтыста і аўтарскі монас-пектакль «Я — найлепшы!» саліста Магілёўскай філармоніі Паўла Усовіча. П’еса ўтрымлівае шмат аўтабіяграфічных момантаў і прысвечана педагогу, чый партрэт з’яўляецца ў фінале на экране. Але герой быў зроблены глуханямым, змешчаным у інтэрнат, што дало магчымасць напоўніць твор спасылкамі на знакаміты французскі раман «Аскар І Ружовая дама». Цудоўна, што спектакль атрымаў сваю фестывальную старонку і любоў гледачоў, але значна палепшыць яго магло б прафесійнае рэжысёрскае прачытанне. Увогуле беларускае тэатральнае мастацтва было прадстаўлена на форуме вельмі годна, пра што сведчыць перамога «Пачупак» Яўгена Карняга І Кацярыны Аверкавай. Спектакль стаў папраўдзе новым крокам да нязведаных далячынь, прычым зробленым з трывалага нацыянальнага падмурку — беларускай народнай песеннасці, пададзенай у касмічным разгортванні сусветнай міфалогіі і сучаснай культуры. Нацыянальную гісторыю, фальклор, іх сусветны кантэкст, перасцярогу пра магчымую страту гэтых вечных каштоўнасцей утрымлівалі таксама астатнія беларускія працы: гродзенскі «Локіс», ганараваны як найлепшы спектакль тэатра лялек; «Мікітаў лапаць» Тэатра-студыі кінаакцёра, вырашаны, нягледзячы на назву, як тонка інкруставаная выцінанка; «451° па Фарэнгейце» Гомельскага маладзёжнага, зроблены ў дзвюх частках — у двух асобных, але звязаных між сабой спектаклях:
«Шлях Кларысы» І «Шлях Мілдрэд». «Магіла льва» Магілёўскага тэатра лялек вымусіла задумацца, чаму маладая рэжысёр Марыя Гуцава абірае свядомую арыентацыю на эстэтыку 1970-х і савецкія ўяўленні пра Машэку як выратавальніка: спалучыўшы паэму Янкі Купалы з народным паданием, яна завяршае аповед шматлікімі паўторамі-аплакваннямі, літаральна малітвай.
Якзаўжды, форум суправаджаўся цікавымі відовішчамі адкрыцця і закрыцця (вулічныя паказы, чырвоная дарожка, лазернае шоу), штодзённымі абмеркаваннямі, творчымі сустрэчамі, майстар-класамі з расійскімі зоркамі: артыс-ткай Аленай Барзовай, рэжысёрамі Мікалаем Калядой (той больш выступаў як драматург, перадаўшы ў абласную бібліятэку 12-томнік сваіх твораў і іншыя кнігі), Сяргеем Фядотавым. А галоўнае, узнікла надзея на далейшае ўсё больш яркае і трывалае адраджэнне фестывалю. Таму абсурдысцкі «Урок» Эжэна Іанеска піцерскага ТЮГа гучаў яшчэ і своеасаблівым папярэджваннем: пазбегнуць памылак дапаможа добрае вывучэнне цяперашняга і мінулых фестывальных урокаў.