«Благочестивое сословие белорусское»: свяціцель Георгій Каніскі пра духоўны стан насельніцтва Беларусі ў другой палове XVIII стагоддзя / Сяргей Сомаў // Беларуская думка. — 2025. — № 2. — С. 91—97.
Праваслаўны свяціцель Магілёўскі i Беларускі Георгій (Рыгор Восіпавіч Каніскі) займае асаблівае месца ў гісторыі і духоўнай культуры беларускага народа. Ён з’яўляецца адным з выдатных асветнікаў беларускай зямлі XVIII стагоддзя. За сваё саракагадовае служэнне на Магілёўска-Беларускай епіскапскай кафедры выдаў нямала духоўных і гістарыяграфічных кніг, заснаваў у гарадах і мястэчках царкоўна-парафіяльныя школы, а ў Магілёве — адзіную на той час духоўную семінарыю, са сцен якой выходзілі адукаваныя прадстаўнікі святарства і настаўніцтва. Нягледзячы на сваю адміністрацыйную занятасць і далучанасць да маштабных міжнародных працэсаў (паездкі ў Маскву, Пецярбург, Варшаву, Смаленск), Георгій асабіста шмат прапаведаваў у храмах. Захавалася больш за 70 яго царкоўных слоў, звернутых да беларускай паствы, у якіх ён выступае дбайным прыхільнікам духоўнай асветы і маральнага аздараўлення народа, які ён часцей за ўсё называў «благочестивым сословием белорусским».
Георгій Каніскі прыехаў у Магілёў у лістападзе 1755 года ў якасці новага Беларускага епіскапа, паколькі ў тыя часы Магілёўская епархія была адзінай праваслаўнай епархіяй на беларускіх землях. Прыбыў ён сюды з Кіева з пасады рэктара Кіева-Магілянскай акадэміі, з’яўляючыся ўжо вельмі дасведчаным прапаведнікам. Дзесяць гадоў да гэтага ён нетолькі як прафесар выкладаў тэорыю мастацтва, філасофію і багаслоўе ў акадэміі, але і некалькі гадоў быў прапаведнікам Кіева-Пячэрскай лаўры, а затым настаяцелем Кіеўскага вучылішчнага манастыра.
У ліку іншых да нас дайшлі тэксты трох пропаведзяў, сказаных Георгіем у Магілёве з амбона Богаяўленскай царквы Брацкага манастыра ў першыя тры нядзельныя дні па прыездзе: «Слова пры ўступленні на паству», «Слова ў тыдзень 23-і» і «Слова ў тыдзень 24-ы» (маюцца на ўвазе тыдні па Пяцідзясятніцы, або Тройцы, у сувязі з асаблівасцямі праваслаўнага царкоўнага календара, які літургічна вылучае ў годзе два рознавялікія перыяды, якія асобна вылічваюцца: ад Вялікадня да Тройцы і ад Тройцы да Вялікадня). Гэтыя творы найбольш цікавыя тым, што навізна іерархічнага становішча і складу слухачоў (да гэтага малады епіскап не быў на беларускіх землях) падштурхнула Каніскага своеасабліва прадставіцца людзям, якіх ён бачыў першы раз, зразумець для сябе і растлумачыць ім сваю пазіцыю епіскапа-прапаведніка. У гэтых словах ён кажа пра сябе, пра сваю пасаду і пра стаўленне да «Вышэйшага Аўтара», да яго Боскага Слова, якое ўслед за апосталамі-евангелістамі пакліканы прапаведаваць епіскап.
Паколькі «Слова пры ўступленні на паству» прысвечана не традыцыйнаму каментару на евангельскае чытанне за Боскай літургіяй (гаворка ідзе пра класічную храмавую гамілію), а асаблівай нагодзе — прыезду ў горад новага епіскапа, — Каніскі не суправаджае твор звычайным для яго слоў эпіграфам са Святога Пісання, што з’яўляецца, па сутнасці, тэзісам, доказам якога выступае ўвесь наступны тэкст. Аратар ужо ў першым абзацы, ва ўступе, адразу фармулюе яго тэму: «Первое слово к вам, благочестивые слушатели, Христовы людие, разсудил я сказать о себе самом. А что могу вам о себе сказать? Стану ли мудростию моею хвалиться, или силою и благородством величаться? Слышу, что учитель языков, Апостол Павел Коринфяном говорит: яко не мнози примудри по плоти, не мнози сильни, не мнози благородии: но буяя мира избра Бог, да посрамит крепкая, и худородная мира и уничиженная избра Бог, и не сущая, да сущая упразднит, яко да не похвалится всякая плоть пред Богом (1 Кор. 1,26-29)».
Так Георгій не толькі паведамляе прысутным аб тэме свайго слова, але і здымае пэўны няёмкі, з хрысціянскага пункту гледжання, момант. Ён цалкам усведамляе, што ў доўгім шэрагу магілёўскіх епіскапаў ад заснавання кафедры такіх знакамітых і аўтарытэтных людзей, як ён, фактычна не было. Калі б аўтар слова стаў казаць пра сябе, рэальна прадстаўляючы сябе слухачам як асобу, то ў іх успрыманні сфарміравалася б цалкам адэкватнае ўражанне аб перавазе гэтага чалавека над усімі прысутнымі ў храме і найбольш над усёй паствай у яго Беларускай епархіі, паколькі па паходжанні Георгій быў з нежынскіх дваран (яго бацька абіраўся бургамістрам горада); атрымаў акадэмічную адукацыю ў вядучай навучальнай установе Украіны — Кіева-Магілянскай акадэміі; ведаў восем сучасных і старажытных моў; быў прафесарам трох акадэмічных кафедр, аўтарам арыгінальных прац па паэтыцы, філасофіі і багаслоўі, рэктарам акадэміі, членам Кіеўскай духоўнай кансісторыі, настаяцелем Кіеўскага вучылішчнага манастыра і інш. Усё гэта, па меншай меры, гучала б нясціпла, калі ўлічыць, па словах самога ж Георгія, што Апосталы Хрыстовы нічым такім не маглі пахваліцца, паколькі былі ўсяго толькі «рыбари, делатели шатров, мытари», г. зн. зусім не шляхетныя и не адукаваныя людзі, якія, тым не менш, сталі сасудамі для мудрасці больш высокага ўзроўню — нябеснай, Божай.
Таму аўтар прымае рашэнне апавядаць не пра сябе, а «о должности собственной», аб пакліканні і служэнні епіскапа, аб тых задачах, што стаяць перад ім на пачатку такой адказнай нівы, і аб тых шляхах, спосабах, якімі ён мае намер гэтыя заданы вырашаць. Такім чынам, узнікае элемент адхіленасці, што дазваляе аўтару казаць пра сябе дастаткова аб’ектыўна, гледзячы на сябе з боку толькі як на аднаго з многіх архірэяў, у якога падобныя заданы. Галоўныя з іх — быць годным настаўнікам беларускаму народу, вартавым і прапаведнікам Слова Ісціны.
«Должность моя, — адзначае Георгій, — как вы сами видите, есть учительская: а учители добрые и не лукавые себе первее учат, нежели других; своем уху, яко ближайшему, наперед проповедуют, нежели чужим; свою целость наперед соблюдают, нежели сторонних. Но горе учителю тому, который, проповедая, как Павел сказует, не красти, сам крадет; глаголяй не прелюбы творити, сам прелюбы творит; в законе хвалится, а преступлением Закона Бога безчествует! (Римл. 2,22.23). Стыдно будет, когда ученики его скажут ему по притче той: врачу, исцелися сам (Лук. 4,23)». Таму, гаворачы пра сябе, але не ўзвышаючы сябе над іншымі, аўтар-апавядальнік падкрэслівае, што і створаны ім тэкст ён адрасуе перш за ўсё самому сабе, павучае сябе, нагадвае сабе пра найважнейшыя моманты хрысціянскага паклікання ў зямным жыцці.
Высновы аўтара свядома прэзентуюцца слухачам як не ўласныя, а цалкам заснаваныя на Святым Пісанні, на бога натхнёным змесце тэксту, створанага іншымі аўтарамі — прарокамі старажытнасці і святымі апосталамі, — якія апавядалі таксама не ад сябе, а ад Аўтара нябеснага, Творцы, праз якіх як праз правадыроў Ісціны, што адмаўляюцца ад уласнай волі, паведаміў людзям «Глаголы вечной жизни». «Не обретаю я на сей час, — гаворыць Каніскі, — для показания должности моей, приличнейшаго в Св. Писании места, как то, которое в пророчестве Иезекиилевом помещено. В оном Сам Бог первее такой пример приводит: земля, на нюже Аз аще наведу мечъ Мой, и поймут людие земли человека единого от себе, и поставят его себе в стража на пределех: и узрит страж мечъ грядущий на землю, и вострубит трубою, и проповесть людем, и услышит услышавый глас трубы, а не сохранится, и найдет мечъ и постигнет его, и кровъ его на главе его будет».
Так узнікае вобраз епіскапа-вартаўніка, «трубящего народу», які прапаведуе, перасцерагае народ ад гібелі за парушэнне маральнага закону. На такім аўтары ляжыць асаблівага кшталту адказнасць за лёсы несмяротных чалавечых душ. Прапаведуючы, ён выконвае абавязак, ускладзены на яго нябёсамі. Адказнасць жа за канчатковы вынік пропаведзі своеасабліва пераходзіць ад пастыра на тых, хто ўспрымае слова, паколькі аўтар тут не заганяе да Ісціны бязвольных і неразумных істот, а толькі адказна заклікае да Яе людзей, надзеленых розумам і свабоднай воляй, здольных зрабіць самастойны светапоглядны выбар і толькі праз гэта выратавацца. Яго справа — «трубить», іх справа — слухаць, чуць і выконваць. Адпаведна, калі ён не прапаведуе, і яны гінуць, то іх кроў на яго сумленні, а калі прапаведуе, а яны ўсё роўна гінуць, то іх кроў ужо не на яго сумленні, а на іх саміх. Свой абавязак ён выканаў, а таму чысты «от крови» загінуўшых.
Паведамляючы беларускім слухачам гэтую логіку законаў духоўнага жыцця, Каніскі не толькі падкрэслівае найвышэйшую меру ўласнай адказнасці за тое, што і як ён гаворыць і робіць, але і тое, наколькі важным, лёсавызначальным для кожнага слухача з’яўляецца змест прапанаванай пропаведзі — слова Найвышэйшага Аўтара: «Сие-то слово Божие, с того самаго часа, как Епископский чин на мене возложен, не престает звенеть в ушах моих, и яко острое оружие, проходит до глубины сердца моего. Аще ям, аще пию, аще ино что творю, всечасно слышу глас сей: И ты, сыне человеч, в стража дах тя дому Израилеву, и еже услышиши от уст Моих слово, проповеси им от Мене»
Пасля «Слова пры ўступленні на паству» яшчэ дзве нядзельныя пропаведзі ў творчасці Каніскага непасрэдна звязаны з тэмай яго епіскапскага служэння. Яны з’яўляюцца тэматычным працягам першага слова і ў адзінстве з ім могуць быць ахарактарызаваныя як цыкл або як скончаны тэкставы «трыпціх». Калі лейтматывам першага тэксту з’яўляецца думка аб пастырскай неабходнасці нястомнага прапаведавання Слова Божага, г.зн. Святога Пісання Новага Запавету, то другое і трэцяе словы прысвечаны неабходнасці ўспрымання («слухання») і неабходнасці выканання пачутага, што ў цэлым вызначае магчымы шлях асабістага духоўнага выратавання чалавека. Гэта значыць, Георгій сведчыць пра адказнасць саміх беларусаў.
Успамінаючы пра сябе ў другім слове, аўтар адсылае прысутных да пачутага раней і нагадвае пра яго пакорную пазіцыю «рэтранслятара» сэнсаў больш высокага парадку: «Христовы людие, да вы сами будете мне свидетели, что я себе не пощадел, учинившись учеником прежде всех вас, даже прежде и малых детей ваших. Ныне к вам слово начать следует: ибо хощу добраго и послушнаго ученика дело сотворити». Выконваючы справу паслухмянага вучня і настаўніка адначасова, Георгій дазваляе сабе ўдакладненне, што пры ўсёй другаснасці яго тэксту ў дачыненні да Святога Пісання ён усё ж мае неабходнасць прапанаваць ім шэраг уласных разваг: «И хотя слово Божие самым именем своим, что оно есть Божие слово, самым происхождением своим, что оно есть кроткий глас милостивого Создателя к созданию Своему, есть писание Небесного Царя к человеком земным, — явно показует о себе, сколь оно важно и нужно для нас: однако я и особливыми еще доводами хощу утвердить истину того».
Аўтар прапануе слухачам спрошчаную кампазіцыйна, але не змястоўна, сістэму доказаў неабходнасці звароту да тэксту Святога Пісання. Яна складаецца ўсяго з дзвюх частак, у якіх у аўтара-апавядальніка неаднолькавае стаўленне да тых, хто ўспрымае, маючы на ўвазе іх саміх розныя пачуцці і перажыванні, розную пазіцыю. Да тых, хто схільны да веры, хто мае, паводле слоў Георгія, «мягкое сердце», ён звяртаецца ў замілаваным тоне, як аднадумец, які відавочна ўсведамляе неабходнасць зносін з Богам: «Всяк, конечно, знает, — адзначае Каніскі, — всяк, кто христианское имя носит, что живот вечный нам, прегрешениями нашими мертвым бывшим, дан есть во едином Иисусе Христе: ибо кроме Иисуса, вопиют Пророки и Апостолы, несть иного имене под небесем данного в человецех, о немже подобает спастися».
Такім слухачам-аднадумцам епіскап Георгій падае шэраг адчувальных вобразаў са знаёмага ім зямнога жыцця (яркія палаты, раскошныя піры, вясёлая музыка ў праекцыі на больш пажаданы і невыказна больш цудоўны лад жыцця ў Царстве Нябесным з Госпадам). Тэта можна назваць вобразна-сімвалічнай рэлігійнай экзальтацыяй аўтара, да якой з дапамогай мастацкіх прыёмаў сімвалізацыі, параўнання і біблейскай метафарызацыі ён узнімае і слухачоў, замацоўваючы гэта шэрагам рытарычных зваротаў і пытанняў: «Где же, скажите, где найдете вы сие сокровище, если не в слове Божием? Кто откроет тебе тайны онаго, если не проповедь истинных глаголов Господних?».
Наадварот, звяртаючыся да слухачоў іншага кшталту, «непокорных и пререкающих» — апанентаў, якія сумняваюцца, — Георгій змяняе тон ялейнага настаўніка на пазіцыю суровага і нават па-прароцку грубаватага крытыка. Ён выкрывае сумневы і нявер’е, палохаючы перакананых грэшнікаў вечнымі пакутамі. Так, ён усклікае: «Но горе неверствию их!». Або заключае: «А потому ежели кто, дерзая как бы считаться с Богом, мечтает, что ему нет нужды в вечном животе; то тем дознает для самаго себя нужду в муке вечной, и становится должником геенны». Або абсыпае магчымых сапернікаў шэрагам рытарычных пытанняў: «Что же горшее может быть для него, как оный пламень вечный, горнило оное горящее и никогда в пепел не обращающееся <…>? Что может быть ужаснее червя онаго неусыпаемого, скрежета зубнаго, тмы вечной?».
Нарэшце, у трэцяй пропаведзі — у «Слове ў тыдзень 24-ты» — Каніскі вянчае свае развагі аб шляху выратавання цэлым шэрагам доказаў неабходнасці не толькі слухання Слова, але і выканання яго. Даказальнасць высноў прапаведніка грунтуецца, безумоўна, на ісцінах самога Святога Пісання, якое ён прапаведуе і цытаты з якога творча выкарыстоўвае ў кожным абзацы тэксту. Пры гэтым сэнс падзвіжніцкай актыўнасці аўтару ўяўляецца ўжо настолькі відавочным, што ён адкрыта рэалізуе свой аўтарытэт настаўніка перад вучнямі ў форме закліку, накшталт наступных загадных воклічаў: «Внимайте убо себе, благочестивые слушатели, да не постигнет и вас сие грозное слово, внимайте купно и слову моему» [ 1, с. 66] або «Да не мыслит убо никто быти совершенным в вере единым слышанием закона Божия: а я, по долгу моему, теперь же хочу предохранить вас от сей суетной надежды, и покажу вам, каким наказаниям подпадают те, кои хотя и слушают слово Божие, но отрекаются исполнять его».
Выкананне ролі духоўнага настаўніка падштурхоўвала Георгія да неабходнасці аўтарытэтна разважаць пра дабро і зло, даказваць перавагі першага і згубнасць апошняга, упэўнена ўгаворваць і нават кіраваць дзеяннямі беларускай паствы. Пры гэтым пазіцыя прапаведніка ўскладняецца тым, што яго творчая асоба мае яшчэ як мінімум дзве праекцыі: на аўтараў тэкстаў Святога Пісання, якое, уласна, ён і прапаведуе, і на галоўную крыніцу ўсіх свяшчэнных і вытворных тэкстаў — Усявышняга Логаса, аўтара ўсяго існага.
У наступныя дзесяцігоддзі служэння на Магілёўскай епіскапскай кафедры праблемы маральнага стану беларускага грамадства і асобнага чалавека пастаянна знаходзіліся ў цэнтры ўвагі Георгія. Прыбыўшы ў Магілёў, Каніскі знайшоў стан сваёй епархіі цяжкім ва ўсіх адносінах — духоўным, адміністратыўным, фінансавым. Архірэй убачыў непрывабную карціну разумовага і маральнага невуцтва найніжэйшых слаёў насельніцтва і свяшчэнства: «Но — ныне кому неизвестно, в каком жалком виде наша Благочестивая Вера в сем Государстве? — гаварыў Георгій у 1767 годзе ў «Слове на дзень нараджэння Яе Імператарскай Вялікасці Гасударыні Імператрыцы і Самадзержыцы Усерасийскай, Екацярыны II». — … В Литовском Великом Княжестве хотя и осталась последняя Епархия Белорусская: однако и сия большею частию расхищена. Могли вы еще видеть в ней некое число Церквей Православных, но и те сараям паче и хлевникам скотским подобны, а не храмам Христианским…
Таково Церквей внешних и рукотворенных состояние, плача достойное, но еще гораздо плачевнейшее внутренних, нерукотворенных, самаго, говорю, сословия Правоверных Христиан. Отнят от них свет учения: школам и семинариям быть не допускают; а потому не только низкого состояния люди, но и само дворянство в крайней простоте и невежестве принуждено жить».
Словы Георгія малююць непрывабную карціну амаральнага жыцця беларусаў у другой палове XVIII стагоддзя. 3 аднаго боку, заняпад нораваў быў вынікам працэсаў апалячвання і акаталічвання народа, паколькі праваслаўнае насельніцтва ў літаральным сэнсе было загнанае ў цемру невуцтва: да часу прыезду Георгія ў Магілёў на беларускіх землях ужо не існавала ніводнай праваслаўнай семінарыі, дзе рыхтаваліся б кадры пісьменных святароў і настаўнікаў, і заставалася вельмі мала парафіяльных школ. З іншага боку, працэс разбэшчвання грамадства быў звязаны з урбанізацыяй, ростам гарадоў, у якіх традыцыйная хрысціянская культура і патрыярхальны ўклад жыцця адыходзілі пад уплывам секулярызацыі.
Напрыклад, у «Слове ў дзень св. Вялікамучаніка Георгія» Каніскі так апісваў сучасны яму маральны стан гараджан і вяскоўцаў, звяртаючыся з рытарычным воклічам да святога Давіда: «О Давиде! …когда б ты в наш Могилев зашел, ты бы удесятерил жалобную песнь свою; ты бы сказал, уголка нет в городе, в коем бы не было насилия, неправды, лихоимства и обмана! Смело можно и о Могилеве нашем говорить, что сказал Пророк Исаия об Иерусалиме: како бысть блудница, град верный, Сион полн суда, в нем же правда почиваше, ныне же в нем убийцы. Князи твои не покоряются (заповедем Божиим), общницы татем, любяще дары, гоняще воздаяние, сирым несудящии, и суду вдовиц не внимающии.
И сего довольно заметить о городах… В селах все другое: блуд у них тайный и редкий; а когда случится, так бракоокрадованную невесту, посля брака, не священник руками священными украшает наметкою, но последнейший из громады вилами гнойными знак бракоокрадения накидает на нее. <.. .> Начали, особливо в нынешния времена, и в селах проникать беззакония, как то любодейства и другия мерзости плотския, но и сии плевелы от городов заносятся в села: привозя селение в город пшеницу и другия надобности, отвозят от нас мерзостные примеры необузданных беззаконий».
Пры гэтым з мноства маральных адхіленняў Каніскага найбольш трывожыла цялеснае разбэшчванне людзей — грэх распусты і шлюбнай нявернасці. Пра яго ён гаворыць вельмі часта, згадвае гэтую праблему ў большасці сваіх пропаведзяў, але асабліва пільна разглядае яе ў «Слове ў тыдзень блуднага сына», датаваным 1785 годам. Выкарыстоўваючы сэнсавыя і асацыятыўныя паралелі з назвай адной з нядзель, якія папярэднічаюць Вялікаму пасту, Каніскі паглыбляецца ў аналіз прычын і наступстваў блуду, падкрэсліваючы асаблівую заганнасць і згубнасць гэтага этычнага злачынства. Невыпадкова ў якасці эпіграфа слова, які выказвае галоўную думку твора, Георгій выкарыстоўвае фразу з паслання апостала Паўла карынфянам: «Всяк грех, егоже аще сотворит человек, кроме тела есть а блудяй во свое тело согрешает» (1 Кор. 6,18).
Каніскі падкрэслівае, што менавіта гэты грэх прыжыўся ў беларускіх гарадах як «домочадец и приятель» і чым буйнейшы горад, тым больш такой заганы. Менавіта гэта дае яму падставы параўнаць сучасныя гарады з Садомам, сумная слава якога проста цьмянее. Георгій падрабязна тлумачыць слухачам, што азначае «согрешать в тело свое», наносячы тым самым незаменную шкоду не толькі целу, але і душы. Ва ўсіх злачынствах, на думку прапаведніка, цела выступае толькі прыладай граху: «убийца убивает сторонняго, вор крадет чуждое», але толькі «один блудяй грешит в тело свое и вредит оное» аж да дрэнных хвароб, якія асветнік нават не называе прама, а толькі апісвае іх прыметы: «расслабление тела», «пятна на лице», «смрад дыхания», «точение червями», што абвастраецца пазней нават «при законном совокуплении» человека.
Разважаючы пра асаблівасці гэтай заганы, якая цяжка паддаецца лячэнню, Каніскі звяртаецца да вобразных параўнанняў з біблейскімі героямі: параўноўвае блуд з Далілай, якая напала на магутнага Самсона не як ворагі — філісцімляне — у адкрытую і з боку, а таемна і на яго ўласным ложы. Тым самым Георгій паказвае, што схільнасць да гэтага граху знаходзіцца ўнутры чалавека, з ім нараджаецца, жыве і здольная нарастаць да ступені жарсці, калі чалавек страчвае сувязь з рэальнасцю і паводзіць сябе, як вар’ят, сам таго не ўсведамляючы: «Страстию блудною кипящему человеку не говори ничего: он не верит Богу и суду Его страшному, он для блудницы в огонь лезет, не щадит здравия и живота своего, честь и имение ни во что ставит».
Асноўную праблему маральнай цвярозасці Георгій бачыць у тым, што нават блуднік, які каецца, у момант разважання аб мярзотах пралюбадзейства зноў спакушаецца ўспамінамі, ды так, што расслабляецца душой і «нечувствительно тем услаждается, чем намерил омерзеть». Георгій звяртаецца да незвычайных цытат з Іаана Залатавуста і апостала Паўла, якія заклікалі актыўна змагацца з усялякім грахом — «противиться дьяволу», — але не пярэчыць блуду, не змагацца, «сплетаясь с ним», а толькі ўцякаць ад яго, як ад чумы (Ефес. 6,14). Этычная дыялектыка ў дадзеным выпадку такая, што не сутыкненне, а «бегство от греха» становіцца маральнай перамогай над ім.
Але ёсць, на думку Каніскага, яшчэ горшыя духоўныя наступствы блуду. У кантэксце хрысціянскага светаразумення (уяўленняў аб чалавеку, аб Царкве, аб Таінствах) і рэлігійнай філасофіі гісторыі (эсхаталагічная перспектыва ўваскрашэння на Страшны Суд) блуд найбольш жахлівы тым, што разрывае сувязь чалавека і Хрыста. У блудзе апаганьваецца цела, пакліканае быць храмам, а не склепам, створанае быць часткай цела Хрыста, а не часткай цела блудніцы. Паказваючы ўсю агіднасць пралюбадзейства, Каніскі, як звычайна, не цураецца выкарыстання прастамоўяў і грубаватых фраз. Ён называе нераскаяных блуднікоў і блудніц гнёздамі д’ябла і язвамі «беса проклятого», параўноўвае іх са здраднікам Іудам, у якога «вниде… сатана».
Па прынцыпе антытэзы Георгій супрацьпастаўляе ўсяму гэтаму ззяючы вобраз годнага жыцця хрысціяніна, цела якога — «храм и чертог» Духа Святога, ёмістасць духмянага міра, гняздо «чистой горлицы», таго ж Духа. Асветнік заклікае памятаць пра гэта ўсіх слухачоў, імкнуцца адыходзіць ад распуснай раскошы, вабных відовішчаў і блуду. Звяртаючыся да блуднікоў, ён просіць іх успомніць пра адчыненыя дзверы пакаяння — пра магчымасць вяртання ў Дом Айца. Так, у заключэнні слова Каніскі вытанчана вяртае ўвагу слухачоў да евангельскай прытчы пра блуднага сына, да якога падобны кожны грэшнік, які ўхіляецца ад дабра і святла і блукае ў цемры часам усё сваё жыццё, да канца.
Гаворачы аб вобразна-сімвалічным змесце і духоўнай накіраванасці слоў Георгія аб маральным стане беларускіх гарадоў і вёсак, мы павінны разумець, што ствараючы свае пропаведзі, Каніскі зусім не імкнуўся да дакументальнага адлюстравання рэчаіснасці. Ён як епіскап па-прароцку выкрывае недахопы беларускага грамадства, яго заганы і прапануе спосабы «вылечвання», паколькі верыць і ў добрую волю Усявышняга, і ў духоўныя сілы беларусаў. Яго пазіцыя пастыра-настаўніка з непазбежнасцю нараджае досыць тэндэнцыйную мастацкую карціну, закліканую ўразіць слухача настолькі, каб той глыбока задумаўся аб сваіх маральных недахопах і стаў на шлях удасканалення.