Бунцэвіч, Н. З шалёным напалам — пра «…Грошы» / Надзея Бунцэвіч // Мастацтва. — 2023. — № 1. — С. 40—42.
Рускі класік Аляксандр Астроўскі — ды для нашай цяперашняй моладзі? Кожны з беларускіх тэатраў, што звяртаецца да яго творчасці, вырашае гэтую дылем па-свойму. Магілёўскі абласны драматычны тэатр аб раў «Шалёныя грошы».
Знаступствамі выбару п’есы Астроўскага зма-галася маладая рэжысёр Каміля Хусаінава, чые пастаноўчыя рашэнні нават простых, здавалася б, дзіцячых казак, не гаворачы пра сур’ёзныя сцэнічныя палотны, адразу прыцягваюць увагу не толькі гледачоў, але і крытыкаў.
Спачатку Каміля вучылася ў Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў, потым скончыла Расійскі дзяржаўны інстытут сцэнічных мастацтваў, яшчэ ў час навучання скараючы нешараговым падыходам да драматургічнай асновы. Маючы за плячыма добрую рэжысёрскую адукацыю, яна заўжды шукае нейкі асабісты погляд на літаратурны матэрыял, а цікавых варыянтаўяго прачытання творцы не займаць. Прычым варыянтаў і візуальных, сцэнічна абыграных (у тым ліку ў пластыцы), і ўласна сэнсавых, якія могуць кардынальна змяніць змест. Так што жанр «гаваркіх галоў» — тэта дакладна не пра яе. Дык што з «Шалёнымі грашыма»? Маўляў, дастаткова перанесці дзеянне ў сучаснасць? Даўно апрабаваны прыём, які, тым не менш, спрацоўвае не заўсёды. Бо ‘ механічнае скарыстанне гэткай «машыны часу» часця-ком прыводзіць да прыкрых нестыковак. Але не ў гэтым выпадку. Бо Каміля ўмее працаваць з літаратурным матэрыялам — не метадам яго скарачэння «па жывому» ці перапісвання на сучасны моладзевы слэнг, а праз глыбокае ўнутранае асэнсаванне, перавод закладзенага ў ім падтэкстуўадпаведнае рэжысёрскае рашэнне. Гэтаму вельмі дапамагае сцэнічны мінімалізм, зада-дзены агульнай ідэяй і выдатна ўвасоблены мастаком-пастаноўшчыкам Міхаілам Лашыцкім. Чорная, амаль касмічная прастора аздобленая абстрактнымі збудаваннямі накшталт рассоўных палічак ці харавых станкоў і неонавымі трубкамі падсвятлення. Паралелі з хорам невыпадковыя: у гэтай ролі раз-пораз выступае творчая моладзь. Рассеўшыся на прыступках у адной са сцэн, артысты масоўкі рэагуюць на падзеі, даюць своеасаблівыя каментарыі — не столькі словамі, колькі воклічамі. Да таго ж сцэнаграфічнае рашэнне дапамагае імгненна змяняць месца дзеяння. Ва ўспрыманні гледачоў узнікаюць і начны клуб, і абрысы гарадскога ландшафту, і прыватныя апартаменты, дапоўненыя ружовымі крэсла-мікубамі ды такімі ж канапкамі з прамавугольнікаў. Не чапляючы зрок дэталямі эпохі, сцэнаграфія выводзіць дзеянне ў агульнафіласофскую прастору, засяроджвае ўвагу на саміх персанажах, іх псіхалогіі, узаемаадносінах і адначасова сімвалічным начынні. Пачатак фінальнай дзеі ўвогуле праходзіць на авансцэне пры закрытай завесе, з адзіным табурэтам. Але менавіта на гэты момант, пазбаўлены знешняга антуражу, прыпадае кульмінацыя, звязаная з уцямай Васількова: Дзмітрый Дудкевіч выдатна перадае ўсе градацыіпачуццяў сваиго героя, даведзенага да крайнасці і вымушанага астудзіць сваё сэрца, аддаўшы перавагу розуму.
Пры ўсім паглыбленні ва ўнутраны стан герояў, спектакль уражвае відовішчнасцю, масавымі праходамі артыстаў праз залу, выкарыстаннем роставых лялек гэткіх аніматараў з рэкламнымі шчытамі. Звычайная гаворка спалучаецца з мікрафоннай, частка дыялогаў пераведзеная ўтэлефонныя размовы і віртуальныя паведамленні. Багатая пастаноўка і на песенныя ўкрапван ні. У музычны нумар вынаходліва ператвораны нават адзін з маналогаў заўжды спакойна ўпэўненага, прадстаўнічага Кучумава (Аляксей Цыбін), а песня «Бывай» з рэпертуару Льва Лешчанкі ўвогуле становіцца нязменным лейтматывам гэтага персанажа.
УАстроўскага героі рэзка падзяляюцца на станоўчых і адмоўных, іх характары закладзены ўжо ў іх «гаваркія» прозвішчы. Бязлітасна крытычныя стрэлы аўтара ўспек таклі трансфармуюцца. 3 іх атрымліваецца пераважна парадыйнае, дзесьці крыху ўтрыраванае азначэнне чалавечых парокаў, калі асобныя персанажы ўзрастаюць да ролі сімвалаў-архетыпаў. Асаблівасцю рэжысёрскага рашэння з’яўляецца спалучэнне такой абмалёўкі з рысамі ўсімі любімага псіхалагічнага тэатра. I гэта надае характарыстыкам герояў больш аб’ёмнасці і глыбіні. Ды і акцёры імкнуцца палюбіць сваіх персанажаў, знайсці нейкае апраўданне іх учынкам. У выніку атрымліваецца гісторыя пра тое, як нявіннае, здавалася б, жаданне весяліцца, разыгрываць навакольных і жыць, ні ў чым сабе не адмаўляючы, абарочваецца сапраўднай трагедыяй, прычым для ўсіх. Невыпадкова спектакль, жанрава азначаны як prank comedy — камедыя-розыгрыш, заканчваецца агульным пройгрышам для ўсіх герояў.
А што ж са шчаслівым фіналам, які ў той ці іншай ступені ўласцівы амаль усім п’есам Астроўскага? Не змяняючы тэксту, рэжысёр знаходзіць тыя сцэнічныя паводзіны для герояў, што рэзка змяняюць сэнс. Пазітыў спектакля аказваецца скіраваны на гледача: менавіта публіка павінна атрымаць, апроч уласна эстэтычнага задавальнення, галоўныя ўрокі жыцця. Першы з іх найбольш відавочны: грошы не бяруцца з паветра, іх лёгка растраціць, ды цяжка зарабіць. Другі ўрок тычыцца магчымага несупадзення між першымі ўражаннямі, пакінутымі чалавекам, і яго сапраўднай сутнасцю. Трэці ж вучыць не ставіцца пагардліва да жыхароў так званай перыферыі ў параўнанні са сталічнымі: маўляў, не месца ўзвышае чалавека, усё акурат наадварот.
Акцёрскія склады настолькі розныя, што замест аднаго спектакля тэатр атрымаў, лічыце, адразу два сцэнічныя прачытанні п’есы. Цяляцеў Вадзіма Арцімені падобны да маладзенькага, не пазбаўленага чалавечнасці хлапца, які надта «загуляўся» ў небяспечную гульню. Той жа персанаж Аляксандра Куляшова — куды больш стрыманы, разліковы, цынічны. Глумаў Максіма Чарнюка — сама-ўлюбёны, нарцысічны. У інтэрпрэтацыі ж Алены Крыва-нос (так-так, мужчынская роля ў жаночым выкананні) ён зусім не Глупаў, а менавіта Глумаў, які жорстка насміхаецца над усім і ўсімі. Лідзія Юр’еўна ў Марыі Рудаковай — гэткая дрэнна выхаваная дурніца, што віе вяроўкі з усіх і найперш са сваёй маці Чабаксаравай (Наталля Калакустава). Лідачка ў Ангеліны Цімаховіч — больш хітрая, вытанчаная ў дасягненні сваёй мэты. Пры адным акцёрскім складзе галоўная праблема герояў — у іх жудасным эгацэнтрызме: кожны пачувае сябе цэнтрам сусвету, не зважаючы на астатніх. Пры другім — у тым, што яны носяць не свае маскі: кожны імкнецца граць нейкую ролю, адпавядаць нарматывам «тусоўкі» і ў выніку перажывае не проста трагедыю, а сапраўдную катастрофу. Вельмі важна і тое, што спектакль развіваецца, паступова ўдасканальваецца. Калі на генеральным прагоне сям-там былі заўважны некаторыя недапрацоўкі, звязаныя з рэпетыцыйным цэйтнотам, дык з часам пастаноўка набыла неабходную ўпэўненасць, устойлівасць і ніколькі не страціла пры гэтым прэм’ернага імпэту. Паказальнік якасці спектакля яшчэ і тое, што яго цікава глядзець не толькі адзін раз: кожны прагляд дадае новых сэнсавых адгалінаванняў, акцёрскіх тонкасцей. Ці ж не ў гэтым галоўная перавага тэатральнага мастацтва?